TemplariuszeArtykułyKrucjatyLinkiStowarzyszenie Szlak TemplariuszySłowniki Szlaku TemplariuszyBadania archeologiczne
strona głównamapa serwisugalerie projektyplatformy interaktywneczatdownloadskontaktenglishogłoszenia
wyszukiwarka
  << lista artykułów

O symbolice portalu w świątyni chrześcijańskiej

w granitowych kościołach Pomorza Zachodniego i Ziemi Lubuskiej w XIII wieku (szkic)


Lubiechów Górny (foto: Błażej Skaziński)

Zygmunt Świechowski w "Architekturze granitowej Pomorza Zachodniego w XIII w." przytacza zdania różnych historyków sztuki na temat znaczenia portali w kościele średniowiecznym:
1. Porównanie portali o zwężających się schodkowych ościeżach z lejkiem wciągającym do wnętrza wiernych.
2. Tłumaczenie bogactwa portali średniowiecznych tym, że tu koncentrują się elementy świeckie, których artysta nie śmie i nie chce wprowadzić do wnętrza.
3. Portal przejawem zamiłowania do ozdobności i dekoratywności, które w tym miejscu znajdują swe ujście.
4. Rola portali jako miejsc posiedzeń sądowych (w czasie ich trwania sędziowie zasiadali wewnątrz niszy portalowej). Była to rola analogiczna do apsydy będącej także miejscem sądów biskupich.

Jakiekolwiek rozważania na temat symboliki portalu w świątyni chrześcijańskiej nie powinny przesłaniać faktu, że portal jest nierozłączną częścią świątyni a jego symbolika składa się na całość symbolicznego programu.

Przypomnienia i podkreślenia wymaga fakt, że zarówno trudny materiał jak i potrzeba szybkiej budowy wielu kościołów w krótkim stosunkowo okresie czasu wymuszały ograniczenie użytej symboliki do form najistotniejszych.
Nie ma mowy o użyciu czegoś co znacząco odbiega od formy Biblia pauperum gdyż przeszkadzało by to edukacyjnemu programowi kościołów.

O wspomnianej wymuszonej redukcji świadczyć może forma granitowych kul w ościeżach kościołów w Objezierzu Nowym, Dargomyślu, Plöwen i Gosławiu w porównaniu z elementami portali śląskich kościołów wykonanych z dużo łatwiejszego niż granit tworzywa - piaskowca.
W śląskich kościołach są to spiralnie skręcone muszle.
Poniżej zestawienie fotografii z Pomorza (foto: Sławomir Pawlak i Andreas) i Śląska (reprodukcje z pracy Z. Świechowskiego "Architektura na Śląsku do połowy XIII w.")






Plöwen

Gosław

Objezierze Nowe

Iława

Kościelniki

Symbolika muszli jest stosunkowo prosta - związana z narodzinami-odrodzeniem.
Spójrzmy na dwa obrazy mistrzów włoskich: "Narodziny Wenus" Sandro Botticellego oraz "Madonna z Dzieciątkiem i Świętymi" Piero della Francesca. Dodatkowo reprodukcja wizerunku Chrystusa z tronu Maksymiana.

Obraz Botticellego pochodzi z pierwszej fazy twórczości i jego tematyka jest związana z klasyczną mitologią ale obraz della Francesca jest całkowicie zgodny z chrzścijańskimi kanonami.

U della Francesca mamy zresztą wiele innych elementów spotykanych bądź na kościelnych portalach bądź ozdabiających kościelne wnętrza. Na przykład motyw pięciopłatkowej róży w kasetonach.

Róża ma moc odradzającą. Według niektórych Krzyż wykonany był z drewna różanego co miało zapowiadać rychłe zmartwychstanie-odrodzenie Chrystusa po męczeńskiej śmierci.

O stosowaniu odradzającej mocy róży w symbolice chrześcijańskiej świadczyć może nazwa i pierwotna forma okrągłego okna - tak charakterystycznego na przykład dla fasad katedr a nazywanego rozetą. Poprzez rozetę do wnętrza wpadały ożywcze promienie światła.

Natomiast przykładem nie zawsze zauważanym a mającym swe źródło jeszcze w czasach pogańskich jest "różdżka" której czarodziejskie dotknięcie ożywia i stwarza.

W tym samym obrazie widzimy również trzeci symbol oznaczający coś bardzo podobnego - jajo. Niektórzy zapominają o Wielkanocnej symbolice jaja. Symbolice śmierci i ponownych narodzin - znów związanej z Chrystusem.
Jajo na obrazie podobne jest do drogocennej perły zawieszonej na muszli co przypomina przypowieść o kupcu, który gdy znalazł jedną drogocenną perłę - poszedł, sprzedał wszystko i kupił tę perłę - z przypowieści o skarbie i perle (Ew. wg św. Mateusza 13.44).




Sandro Botticelli "Narodziny Venus"

Piero della Francesca "Madonna z Dzieciątkiem i Świętymi"

tron Maksymiana (fragment dekoracji płaskorzeźbionej)

Powróćmy do portalu.

Portal jest wejściem i wyjściem.
Odgradzał w pierwszych chrześcijańskich kościołach przestrzeń świątyni od atrium najdalszego miejsca, do którego wejść mogły osoby nieochrzczone. Później po prostu sacrum od profanum
W większości zachodniopomorskich kościołów granitowych portal był wejściem stosunkowo niewielkim. Spełniającym słowa Ewangelii wg św. Mateusza (Mt 7.13) o ciasnej bramie: "Wchodźcie przez ciasną bramę! Bo szeroka jest brama i przestronna ta droga, która prowadzi do zguby..."

Jeszcze o formie portalu, również symbolicznej:
Niegdyś pasjonowałem się powszechnością i niepoliczalnością wariantów dawnego pogańskiego symbolu półksiężyca i gwiazdy w chrześcijaństwie. Ten symbol narodzin-odrodzenia możemy również pośrednio dostrzec w portalu.
W kościołach w wystrój bogatszych - na przykład na Śląsku - widzimy w zwieńczającym portal łuku tympanon przedstawiający najczęściej jak to słusznie zauważył Sławomir Pawlak tryumfującego Chrystusa.
Łuk, arka, tęcza - może być odczytywana jako symbol równoznaczny z półksiężycem.
Ale jak półksiężyc i gwiazda zwiastują narodziny Chrystusa - Światłości Świata (Ew. wg św. Jana 8.12) tak łuk nad portalem jego tryumfalne Odrodzenie.

Portal jest wejściem - zapowiada to co w świątyni ma się wydarzyć. To - po co się tu przychodzi.

Maciej Sałański

Bibliografia:
- Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Wydawnictwo Pallottinum, Poznań - Warszawa 1980
- Świechowski Z.; Architektura granitowa Pomorza Zachodniego w XIII wieku, Poznań 1950.
- Świechowski Z.; Architektura na Śląsku do połowy XIII wieku, Warszawa 1955

<< dodaj swój komentarz
 
początek platformy interaktywne

e-mail

projekt:   BeneAkebe copyright©: autorzy Szlaku Templariuszy 1998-2017 Made with a Mac