TemplariuszeArtykułyKrucjatyLinkiStowarzyszenie Szlak TemplariuszySłowniki Szlaku TemplariuszyBadania archeologiczne
strona głównamapa serwisugalerie projektyplatformy interaktywneczatdownloadskontaktenglishogłoszenia
wyszukiwarka
  << lista artykułów

Donżon na zamku templariuszy w Tortosie


1. Tortosa - widokna elewację donżonu z zamurowanym wejściem na
wewnętrzny dziedziniec, stan z 1997 roku.
(Fotografia pochodzi z artykułu K.
Pospiesznego cytowanego w poniższym artykule)

Historia zamku w Tortosie (ob. Tartus w Syrii) została znakomicie przedstawiona na stronie internetowej Szlaku, jednak opis obecnego stanu zachowania tej budowli wymaga uzupełnień. Odnosi się to przede wszystkim do donżonu stanowiącego główną część warowni, który zachował się w znacznie większym stopniu niż sugeruje to Autor w/w artykułu. Nieścisła jest również informacja podana w przypisie, dotycząca katedry w Tortosie, opisywanej w czasie przeszłym ("istniała") co sugeruje, że budowla ta nie przetrwała do naszych czasów. Jednak katedra w Tortosie istnieje do dziś i jest jednym z najlepiej zachowanych obiektów sakralnych wzniesionych przez krzyżowców w Ziemi Świętej.


2. Tortosa - plan przyziemia donżonu. (rzuty pochodzą z artykułu M. Braune - cytowanego w tekście)

Zamek w Tortosie będący od lat sześćdziesiątych XII wieku jedną z głównych twierdz templariuszy w Ziemi Świętej, wsławił się skuteczną obroną przed oblegającymi go w 1188 roku wojskami Saladyna. Z informacji źródłowych wiemy, że Saladyn zdobył miasto oraz dwa obwody murów obronnych zamku, lecz "mistrz Templariuszy i jego rycerze z zaciekłością obronili donżon, który był mocno zbudowany, zabezpieczony fosą z wodą i broniony przez dużą ilość silnych strzelnic"1. Jednak wiele innych zamków krzyżowców, nie ustępujących potęgą syryjskiej Tortosie, uległo Saladynowi. Cóż więc sprawiło, oprócz waleczności obrońców oczywiście, że mimo wtargnięcia muzułmanów do wnętrza fortecy, templariusze przetrwali oblężenie w donżonie, odpierając kolejne ataki?


3. Tortosa - rekonstrukcja topografii zamku templariuszy na tle
obecnej zabudowy:
1. donżon,
2. kaplica zamkowa,
3. kapitularz,
4. zabudowania gospodarcze przy murze obronnym.
(rzuty pochodzą z artykułu M. Braune - cytowanego w tekście)

Zadecydowała o tym specyficzna konstrukcja donżonu, która zapewniała nie tylko możliwość prowadzenia aktywnej obrony, ale również stwarzała warunki do przetrzymania długotrwałego nawet oblężenia. Donżon w Tortosie wzniesiono na planie zbliżonym do kwadratu o boku 20 metrów, dzieląc wnętrze ścianą na dwa trakty, co było rozwiązaniem typowym w architekturze wież normańskich. Jednak na drugiej kondygnacji donżonu, gdzie osiągnął on znacznie większe rozmiary: 34 x 33 metry, wprowadzono niespotykane dotychczas rozwiązanie. Ściany tej kondygnacji, występujące znacznie poza obwód przyziemia wsparto na cokole, którego nachylone mury przypominają ściętą piramidę. W ten sposób wokół trzonu budowli na poziomie przyziemia powstał szeroki, sklepiony kolebką w formie połowy ostrołuku korytarz, obiegający całą wieżę dookoła. Tworzył on galerię obronną, którą z trzech stron (czwarta wychodziła na morze) zaopatrzono w rzędy strzelnic wymurowanych na kształt lunet, umożliwiających morderczy ostrzał z kusz, który nie pozwalał oblegającym wojskom Saladyna na zbliżenie się do murów donżonu. Natomiast na poziomie I piętra, posiadającego znacznie większą powierzchnię użytkową niż parter, nie zrealizowano układu dwutraktowego lecz wprowadzono... zabudowę wokół małego dziedzińca. Apartamenty mieszkalne umieszczono w skrzydle zachodnim od strony morza. Na dziedziniec ten można się było dostać zamurowaną obecnie bramą wjazdową. Przestrzeń dziedzińca zapewniała obrońcom, znużonym ostrzałem prowadzonym z galerii w przyziemiu, chwile wytchnienia, odsuwając jednocześnie wnętrza mieszkalne w miejsce niezagrożone bezpośrednim atakiem oblegających. W ten sposób w oparciu o normański schemat wieży mieszkalno-obronnej, stworzono model donżonu z wewnętrznym dziedzińcem i krytą galerią obronną u podstawy. Konstrukcja tej galerii zapewniała przeniesienie masy murów obwodowych górnej kondygnacji, na drugą linię fundamentów, w sposób zbliżony do gotyckiego systemu łuków przyporowych znanych choćby z katedr francuskich. Umożliwiało to nadanie znacznej grubości murom, zwiększającej ich odporność na ostrzał z balist. To zaskakujące rozwiązanie po raz pierwszy zastosowane w Tortosie, templariusze powtórzyli w XIII wieku na swoim zamku Chastel Pelerin, a następnie pojawiło się ono w rezydencji cesarza Fryderyka II w sycylijskiej Lucerze2. Forma surowego donżonu stała się preferowanym przez templariuszy typem ufortyfikowanej siedziby w Ziemi Świętej. Natomiast rozwiązanie krytej galerii obronnej do doskonałości doprowadzili joannici, w których zamkach (m.in. Belvoir) przybrała ona formę wielofunkcyjnej hali tworzącej przestrzeń manewrową, magazynową i koszarową dla ludzi i zwierząt.

Donżon templariuszy w Tortosie przetrwał niemal w całości do dziś, przekształcony na budynek mieszkalny3. Pozostaje on wymownym, materialnym świadkiem bohaterskiej obrony Rycerzy Świątyni, dowodzonych przez wielkiego mistrza Gerarda z Ridefort, przed potężną armią Saladyna i jest jedną z kilku zaledwie twierdz, które nie uległy muzułmanom w niesławnej epoce klęski krzyżowców po bitwie pod Hittinem.

Tomasz Ratajczak (Hiram)

Przypisy:
1. P. Deschamps, Les Chateaux des Croisés en Terre Sainte, III, La defense du Comté de Tripoli et de la Principauté d'Antioche, Paris 1973, s. 289.
2. Zamek w Tortosie wymaga dalszych badań. Dotychczas na jego temat opublikowano jedynie dwa ważne, lecz krótkie artykuły: M. Braune, Die mitelalterlichen Befestigungen der Stadt Tortosa/Tartus. Vorbericht der Untersuchungen 1981-1982, w: Damaszener Mitteilungen, 2, 1985, s. 45-54; K. Pospieszny, Tortosa (Syrien) und Lucera (Apulien). Die idealen Residenz-Kastelle der Kreuzzügezeit. Eine Untersuchung nach militärischen Aspekten, w: Chateau Gaillard. Études de castellologie médiévale, 19, 2000, s. 243-246. Mój opis opieram właśnie na ustaleniach w/w autorów. Kilka lat temu byłem członkiem zespołu przygotowującego projekt kompleksowych badań archeologiczno-architektonicznych donżonu w Tortosie. Niestety mimo ogromnej przychylności strony syryjskiej, nie otrzymaliśmy dofinansowania z Ministerstwa Nauki i projekt poszedł do szuflady.
3. Częściowo zachowały się również mury kapitularza oraz oczywiście obu obwodów obronnych, wtopione we współczesną zabudowę.

<< dodaj swój komentarz
 
początek platformy interaktywne

e-mail

projekt:   BeneAkebe copyright©: autorzy Szlaku Templariuszy 1998-2017 Made with a Mac