TemplariuszeArtykułyKrucjatyLinkiStowarzyszenie Szlak TemplariuszySłowniki Szlaku TemplariuszyBadania archeologiczne
strona głównamapa serwisugalerie projektyplatformy interaktywneczatdownloadskontaktenglishogłoszenia
wyszukiwarka

System polityczny i organizacja państw frankijskich w Ziemi Świętej

(Królestwa Jerozolimskiego, hrabstwa Edessy, hrabstwa Trypolisu i księstwa Antiochii)

Templariusze: Powstanie zakonu | Organizacja wewnętrzna | Upadek | Proces | Kres działalności | Reguła | Symbolika i insygnia | Pieczęcie | Beaucent | Mistrzowie | Wiejskie komandorie | Dokumenty | Architektura | Zamki | Galeria | Chwarszczany | Krucjaty

 

Ziemia Święta
Krucjaty
Źródła do pierwszej krucjaty

Liczebność wojsk krzyżowych - pierwsza krucjata
System polityczny i organizacja państw frankijskich w Ziemi Świętej
Krucjaty francusko-lombardzka, burgundzka hrabiego de Nevers oraz akwitańsko-bawarska (1100-1101)
Krucjata wenecka (1122-1124)

Palestyna

Palestyna

Górna Syria

Górna Syria

DOMENA KRÓLEWSKA, LENNA i PODATKI

Organizacja Królestwa Jerozolimskiego miała wszystkie zewnętrzne cechy systemu feudalnego. Domena królewska obejmowała 3 miasta wraz z ich okolicami: Jerozolimę, Akkę i Nabulus a w okresie późniejszym dołączyło do nich jeszcze graniczne miasto Daron. Na początku stanowiła ona większość część Królestwa, ale kolejni królowie czynili hojne dary na rzecz swoich zwolenników, kościoła i zakonów. Z królewskiej domeny wydzielano także dożywotnie lenna dla owdowiałych królowych.


pieczęć Baldwina I

Królestwo posiadało 4 główne lenna a ich seniorzy mieli własnych wysokich urzędników na wzór administracji królewskiej: hrabstwo Jafy, przeznaczone zazwyczaj dla młodszego syna króla, księstwo Galilei, seniorat Sydonu i seniorat Zajordanii (Oultrejourdain). Bardzo ważne, choć należało już do 12 lenn drugiej kategorii, było też lenno Cezarei, której senior miał podobną administrację.
Po śmierci Baldwina II nadania lenne stały się dziedziczne a w przypadku braku potomków męskich w linii prostej prawo dziedziczenia miały także kobiety. Tylko Sąd Najwyższy mógł pozbawić seniora jego posiadłości lennej i to tylko wtedy gdy popełnił on poważne wykroczenie. Na każde żądanie lennik musiał dostarczać królowi lub swemu seniorowi określoną liczbę wojowników. Wydaje się, że czas ich służby nie był z góry określony. Hrabia Jafy, senior Sydonu i książę Galilei mieli obowiązek dostarczyć po 100 w pełni uzbrojonych rycerzy, a senior Outrejourdain 60. Miara wielkości dobra lennego była wieś (casal) a jej wielkość była różna. W północnej Galilei i w okolicach Safadu we wsi średnio mieszkało 40 mężczyzn, w okolicach Nazaretu wsie były większe a w okolicach Tyru mniejsze.


Jerozolima

Wielu seniorów otrzymywało lenna pieniężne, co oznacza, że nadawano im dochody z miast lub wsi w zamian za obowiązek dostarczania proporcjonalnej do tych dochodów liczby wojowników. Nadania takie również były dziedziczne i w praktyce król nie miał możliwości odebrania ich. Jedyną możliwością wpływu na losy tych lenne miał król w wypadku, gdy senior umarł bezpotomnie albo gdy pozostawił córkę. Ona dziedziczyła lenno ale król mógł jej wybrać męża.
Dostojnicy kościelni mieli obowiązek dostarczania określonej liczby wojska z tytułu posiadania dóbr ziemskich i budynków.
Także miasta miały obowiązek dostarczania żołnierzy w zależności od wielkości: Jerozolima 60, Nabulus 70, a Akka 80. Obowiązek ten obciążał jednak nie mieszczan, którzy płacili podatki, lecz nobilów i właścicieli nieruchomości.
Podatkami były obłożone porty, towary na eksport, transakcje kupna i sprzedaży. Pobierano podatki za postoje w portach, podatki od pielgrzymów, podatki za używanie miar i wag. Mieszczanie płacili podatek od nieruchomości, terraticum. Często nakładano podatki specjalne na potrzeby kampanii zbrojnych, np. w 1166 roku wszystkie osoby nie pełniące służby wojskowej musiały zapłacić 10% wartości swojego mienia ruchomego a w 1183 nałożono na całą ludność podatek wysokości 1% od wartości mienia nieruchomego oraz długów. Jednocześnie fundacje kościelne i baronie zostały obłożone 2% podatkiem od swoich dochodów.
Każda wieś płaciła daninę w naturze a oprócz tego każdy chłop musiał uiścić pogłówne a poddani muzułmańscy płacili Kościołowi łacińskiemu dziesięcinę. Kościół bezskutecznie starał się przez całe istnienie państw frankijskich w Ziemi Świętej narzucić dziesięcinę także chrześcijanom kościołów heretyckich.


Amman

USTRÓJ PAŃSTWA

Nie można precyzyjnie scharakteryzować ustroju państwa frankijskich, bo w żadnym momencie system funkcjonowania państwa nie był ściśle określony. Powstawały pewne zwyczaje, a potem w miarę potrzeb publikowane obwieszczenia , które je zmieniały. Powstałe w późniejszym okresie Livre au roi albo Assises de Jerusalem nie były opracowaniem kodeksu praw lecz raczej zbiorem zmian w panujących zwyczajach.

Kopuła Skały i Al-Aksa
Wzgórze świątynne w Jerozolimie
- na starej widokówce
(zbiory B. Skazińskiego)

KRÓL, JEGO POZYCJA I KOMPETENCJE

Król Jerozolimy był pomazańcem bożym, przywódcą Franków w Ziemi świętej, którego autorytet był niepodważalny od chwili ukrócenia zapędów patriarchatu do supremacji. Król Jerozolimy uważał się za suwerena wszystkich państw frankijskich i z tego tytułu żądał od nich pomocy zbrojnej podczas prowadzonych przez siebie kampanii. Jego realna władza nad Antiochią i Trypolisem w rzeczywistości zależała od możliwości jej siłowego wyegzekwowania, gdyż ano Antiochia ani Trypolis nie były częścią Królestwa Jerozolimskiego.
W przeciwieństwie jednak do władców Antiochii i Trypolisu, których władza był przekazywana w drodze dziedziczenia, król Jerozolimy był obieralny. Opinia publiczna zwykle akceptowała następcę tronu z tytułu dziedzictwa krwi, ale każdy wybór musiał być potwierdzony w drodze formalnego aktu elekcyjnego. Np. w 1174 roku bez zastrzeżeń uczyniono królem trzynastoletniego, trędowatego Baldwina, który był synem poprzedniego króla. Czasami elektorzy stawiali warunki i tak np. Amalryk I musiał się rozwieść ze swoją żoną Agnieszką z Courtenay. Baronowie wystosowali takie oto ultimatum do Amalryka : "Zgadzamy się na koronację Waszej Wysokości jedynie pod warunkiem, Wasza Wysokość oddali od siebie kobietę, która nie zasługuje na to, żeby być królową tak znakomitego miasta jak Jerozolima" (wg kroniki Ernoula). Księża znaleźli pośpiesznie powody kanoniczne do unieważnienia małżeństwa (powodem wytrychem było w takich przypadkach zbyt bliskie pokrewieństwo). Kiedy prawowitym dziedzicem była kobieta wybierano jej męża, ale uważano iż nabywał one swoje prawa do korony za pośrednictwem żony. Problem tez wybuchł z całą ostrością po śmierci Baldwina V w 1186 roku.
Król przewodził obradom Sądu Najwyższego i był wodzem naczelnym sił zbrojnych, miał prawo mianowania urzędników, zakazywał swoim wasalom, jeśli taka była potrzeba, zbywania dóbr i mógł wybierać mężów dla dziedziczek tych dóbr. Miał też niczym nie ograniczone prawo dokonywania nadań ze swojej domeny, ale podobnie jak jego wasale czynił to w imieniu swoim, swej żony i swoich dzieci, aby zapobiec w przyszłości ewentualnym powództwom owdowiałej żony czy dzieci. Król miał jednak bardzo niewielkie własne dochody i jego szkatuła permanentnie świeciła pustkami.


Jerozolima - cytadela

SĄD NAJWYŻSZY, JEGO SKŁAD I FUNKCJE

Na straży praw królestwa, którym podlegał także król, stał Sąd Najwyższy. Składał się on z wasali koronnych, to znaczy tych feudałów, którzy podlegali bezpośrednio koronie. W obradach Sądu brali też udział dostojnicy kościelni, z przedstawicieli gmin cudzoziemskich (Wenecjanie i Genueńczycy) z tytułu posiadania przez nich ziem w królestwie. Czasami na obrady zapraszano wybitnych gości lecz oni nie mieli prawa głosu. Sąd Najwyższy pełnił funkcje legislacyjne gdyż decydował jakie zasadę prawną należy zastosować do danego przypadku, czyli w praktyce ustalał konkretne prawo. Druga funkcja Sądu było sądzenie tych swoich członków, którzy popełnili przestępstwo oraz rozstrzyganie sporów między nimi. Jedną z najważniejszych zasad królestwa była ta, która mówiła, że sądzony i sędziowie powinni być tego samego stanu. Król przewodniczył jedynie obradom a nie miał głosu decydującego. Wynikało to z faktu, że królestwo zostało zdobyte nie przez króla a przez grupę baronów, którzy wybrali spośród siebie monarchę. Z tej zasady wynikało tez bezpośrednio prawo Sądu do obierania regenta lub bajlifa w wypadku małoletniości lub niewoli króla. Ponieważ bez udziału swoich wasali, król nie mógł realizować swojej polityki, z Sądem Najwyższym konsultowano także najważniejsze sprawy państwa. W 1166 roku, w wyniku starań Amalryka I, w skład Sądu weszli również arriere-vassaux czyli wasale niższego szczebla nie podlegający bezpośrednio koronie. Dawało to królowi skuteczną broń przeciwko możnowładztwu ale zwiększało znacznie władzę Sądu, co mogło łatwo obrócić się przeciwko królowi. Sąd Najwyższy nie miał stałej siedziby, ale najczęściej był zwoływany do Jerozolimy lub Akki.

INNE SĄDY

Zgodnie z zasadą sadzenia równych przez równych ludność niższego stanu była sądzona przez odrębne sądy mieszczańskie, cour de bourgeois. Znajdowały się one w każdym większym mieście a przewodniczył im z reguły wicehrabia miasta. W ich skład wchodziło 12 arbitrów wybranych przez seniora spośród wolno urodzonych poddanych łacińskich. Sądy te rozstrzygały także spory między nobilami i mieszczanami. Dopuszczano w nich do rozstrzygania za pomocą ordaliów, czyli sądów bożych, w postaci pojedynku z oskarżonym albo próby wody.
Ludność miejscowa podlegała własnym sądom pod przewodnictwem wybieranego przez hrabiego naczelnika, raŐisa, i stosowano w nich prawo zwyczajowe. Amalryk I powołał w 33 głównych miastach cours de fonde, którym podlegały sprawy handlowe a w okresie późniejszym przejęły one wszystkie, nawet karne, sprawy tubylców. Przewodniczył im bajlif wskazywany przez seniora a w ich skład wchodziło dwóch Franków i czterech tubylców. Każda ze stron składała przysięgę na świętą księgę swojej religii. Do obowiązków cours de fonde należało także prowadzenie rejestru darowizn i sprzedaży mienia z wyjątkiem nieruchomości. Pobierał on także podatki od przeniesienia praw własności.
Amalryk I utworzyła również cours de chaine, które orzekały w sprawach związanych z żeglugą oraz prowadziły rejestry wpływów z ceł i opłat portowych. Arbitrami byli w nim kupcy i żeglarze.
Gminy włoskie i prowansalskie posiadały własne sądy konsularne rozstrzygające w sprawach wewnętrznych tych gmin.
Istniały też 22 sądy baronialne, zajmujące się wyłącznie rozstrzyganiem sporów miedzy wasalami stanu rycerskiego.
Kompetencje tych wszystkich sądów były ściśle rozgraniczone a w razie konfliktu między dwoma osobami różnego stanu rozstrzygał sąd właściwy dla osoby stanu niższego.
Średniowieczna koncepcja prawa zakładała, że ścisłe przepisy potrzebne są jedynie wtedy, gdy trzeba rozstrzygnąć przypadek nietypowy. Prawodawstwo w państwach frankijskich w Ziemi Świętej wydaje się być chaotyczne i niesystematyczne.


Askalon

ADMINISTRACJA

Urzędnicy administracji państwowej byli wybierani spośród wasali koronnych.
Na czele administracji cywilnej królestwa stał seneszalk, który pełnił funkcję mistrza ceremonii (np. w czasie koronacji niósł berło przed królem), zarządzał skarbcem, secrète, to znaczy urzędem do którego wpływały dochody Korony i który wypłacał pensje. Urząd ten prowadził także rejestr wszelkich transakcji finansowych, w których brało udział państwo i był zorganizowany na wzór arabski.
Następnym po seneszalku urzędnikiem był kontenabl, którego władza w rzeczywistości była większa niż seneszalka. Był on naczelnym wodzem armii pod zwierzchnictwem króla. Kiedy król lub bajlif nie brali udziału w kampanii zbrojnej to kontenabl był jej naczelnym wodzem. Jego zadaniem było też dbanie o organizację armii, jej zaopatrzenie a także stał na czele wojskowego sądownictwa. Jego jurysdykcji podlegali najemnicy angażowani przez króla lub jego wasali. W czasie koronacji kontenabl niósł sztandar królewski i prowadził królewskiego wierzchowca, którego potem, zgodnie ze zwyczajem, dostawał jako upominek.
Marszałek zastępował kontenabla we wszystkich funkcjach i pomagał mu w ich realizacji. Szambelan pełnił służbę osobistą u króla, zajmował się jego dworem i finansami. W czasie uroczystości dworskich pełnił rolę dworzanina królowej. Od wasali składających królowi hołd lenny dostawał zwyczajowe podarunki. Nie można dziś ściśle określić funkcji jakie pełnił cześnik, ale prawdopodobnie były one wyłącznie ceremonialne. Kanclerzem królewskim, podobnie jak w Europie zachodniej, był zazwyczaj duchowny, który nie był jednak jak zwykle na Zachodzie, kapelanem królewskim. Jako szef kancelarii przygotowywał i rejestrował dokumenty państwowe i opatrywał je pieczęcią królewską. Kancelaria była także archiwum państwowym. Językiem urzędowym w kancelarii była łacina, dokumenty datowano anno domini według rzymskiej indykacji dodając czasami rok panowania króla albo rok od zdobycia Jerozolimy. Początek roku liczono od Bożego Narodzenia a królowie byli oznaczani kolejnymi numerami począwszy od Baldwina I (nie kierowano się przy tym ich imionami). Oficjalny tytuł króla ustalił się z czasem na : "per Dei gratium in sancta civitate Jerusalem Latinorum Rex".
Głównym urzędnikiem administracji lokalnej był wicehrabia, który był przedstawicielem króla we wszystkich miastach królewskich, lub seniora w miastach baronialnych. Zajmował się ściąganiem podatków i odprowadzaniem ich do skarbca królewskiego, po potraceniu sum potrzebnych na utrzymanie administracji lokalnej. Wicehrabia odpowiadał za funkcjonowanie sądownictwa, za ład i porządek w swoim mieście. Stanowisko to powierzano zawsze człowiekowi szlachetnego rodu, ale nie było ono dziedziczne. Muhtasib, po arabsku, był urzędnikiem pomagającym w pracy wicehrabiemu. Czasami zwano go też maitre-sergent, i z początku zajmował się on przepisami targowymi.

 

EDESSA

Hrabstwo Edessy było najbardziej wysuniętym na wschód i północ państwem chrześcijańskim. Stan ciągłego zagrożenia paraliżował rozwój form ustrojowych a hrabia Edessy żył jak turecki emir i sprawował rządy bardziej autokratyczne niż w Królestwie Jerozolimskim. Niewielu Franków mieszkało w hrabstwie Edessy, a administracja hrabstwa opierała się na urzędnikach ormiańskich, wyszkolonych według wzorów bizantyjskich.

 

TRYPOLIS

Ustrój hrabstwa Trypolisu przypominał bardzo ustrój Królestwa Jerozolimskiego. Funkcjonował Sąd Najwyższy, którego decyzje musiał respektować hrabia. Wysokie urzędy hrabstwa nosiły te same nazwy co w Królestwie a urzędnicy pełnili te same funkcje. Miasta w Trypolisie też były zarządzane przez wicehrabiów. Baronowie w hrabstwie byli potomkami tuluskich wasali założyciela hrabstwa Rajmunda z Tuluzy, z wyjątkiem Dżubajlu, którym rządzili genueńczycy. Jednak godność królewska w Trypolisie była dziedziczna, nie zaś elekcyjna jak w Królestwie Jerozolimskim a domena władcy była większa niż jego najmożniejszego wasala.


Trypolis

ANTIOCHIA

Ustrój księstwa Antiochii zewnętrznie był bardzo podobny do ustroju Królestwa Jerozolimskiego. Funkcjonował Sąd Najwyższy, sądownictwo mieszczańskie a urzędnicy noszący te same tytuły spełniali podobne funkcje. Jednak godność książęca była w Antiochii dziedziczna a Sąd wypowiadał się tylko w sprawie regencji. Władca nie szafował nadaniami, więc większe miasta pozostały w jego rękach, popularniejsze były nadania pieniężne. Administracja Antiochii opierała się na wzorach bizantyjskich, armii fachowych urzędników stosujących skrupulatnie zasady ściągania podatków. Książę osobiście wybierał sędziów Sądu Najwyższego a sądy mieszczańskie były kontrolowane przez jego przedstawicieli. Antiochia, Laodycea i Dżabala miały swoich wielkorządców powoływanych i odwoływanych według własnej oceny przez księcia. W czasie urzędowania zasiadali oni w Sądzie Najwyższym. W przypadku Antiochii wielkorządcom był Frank ze szlachetnego rodu, który miał do pomocy wicehrabiów często tubylców. W dwóch pozostałych miastach często władzę sprawowali autochtoni.
Ustrój Antiochii nosił piętno swoich założycieli, sycylijskich Normanów, którzy tradycyjnie starali się neutralizować wpływy możnych rodów, powierzając wysokie urzędy autochtonom zależnym całkowicie od księcia. Normanowie zastali w Antiochii dużą grupę wykształconych Greków, Syryjczyków i Ormian, których przyjmowali często na swoja służbę. System podatkowy Antiochia przyjęła od Cesarstwa Bizantyjskiego. Książę prowadził swoja politykę i nie był zależny od decyzji Sądu Najwyższego a traktaty podpisywał w swoim własnym imieniu.


Baghras

Było wiele przyczyn upadku księstwa lecz kilka z nich wydaje się być kluczowych: Antiochia prowadziła nieustanne wojny, często zdarzało się, że następcy tronu byli małoletni albo przebywali w niewoli, a wreszcie dynastię normańską wyparła linia francuska, znacznie mniej sprawna w rządzeniu.
Jednym z zasadniczych powodów upadku państw frankijskich były zasadnicze różnice poglądów i stylu życia jakie panowały miedzy Frankami osiadłymi w Ziemi Świętej i tymi przybywajacymi z Europy walczyć za wiarę. Krzyżowcy, którzy postanowili pozostać w Ziemi Świętej po pierwszej krucjacie i ich potomkowie całkowicie odmienili swój sposób życia, dostrzegali konieczność współistnienia pokojowego z tubylcami. Koloniści nie byli w stanie zachować panujacych w Europie obyczajów gdyż było ich za mało, żyli w kraju o całkiem innym klimacie, który wymuszał odmienny styl życia. Ci natomiast, którzy przybywali tylko na krucjatę rwali się do walki, nie znali panujacych układów, oburzali się na jakiekolwiek próby pertraktacji i niszczyli zawarte wcześniej sojusze i porozumienia.

 

Agnieszka Staf
czerwiec 2004

 

Bibliografia:

  • Templariusze, Malcolm Barber
  • Dzieje wypraw krzyżowych, Steven Runciman
  • Histoire des croisades, René Grousset
  • Kobieta w czasach wypraw krzyżowych, Régine Pernoud

 

wszystkie ilustracje, poza widokówką z Jerozolimy, własnością Błażeja Skazińskiego, pochodzą z Archiwum Szlaku Templariuszy

  platformy interaktywne

e-mail

System polityczny i organizacja państw frankijskich w Ziemi Świętej

projekt:   BeneAkebe copyright©: autorzy Szlaku Templariuszy 1998-2017 Made with a Mac